Chuyện kể
Đời Hùng Vương thứ ba, vua có một người con gái tên là Tiên Dung, nhan sắc đẹp lạ. Năm nàng mười tám tuổi, vua muốn gả chồng. Nàng từ chối. Vua chọn nơi khác, nàng lại từ chối. Con gái vua mà không chịu lấy chồng, trong cung ngoài nội không ai hiểu vì sao, và nàng cũng không nói vì sao. Nàng chỉ xin cha một điều: được đi chơi thuyền, xem sông xem biển. Vua thương con, chiều theo.
Từ đó, năm nào người ta cũng thấy đoàn thuyền của công chúa xuôi ngược các ngả sông. Cờ lọng, chiêng trống, cung nữ theo hầu, đi đến đâu dân hai bờ đổ ra xem đến đấy. Con gái các nhà quyền quý tuổi ấy đã tay bồng tay dắt. Công chúa Tiên Dung ở trên mặt nước.
Một buổi, đoàn thuyền xuôi sông Hồng, qua địa phận một làng chài, gặp quãng bãi cát rộng và sạch. Nàng cho thuyền ghé lại, muốn tắm. Cung nữ lên bãi trước, chọn chỗ cát mịn, đóng cọc quây màn kín bốn phía, đắp bờ cát giữ nước, rồi múc nước sông đem vào.
Tiên Dung vào trong màn, một mình. Cung nữ dội nước. Nước chảy xuống chân, cát dưới chân trôi dần ra. Rồi giữa lớp cát đang trôi ấy hiện ra một hình người. Một chàng trai trần trụi, vùi mình trong cát, nằm im như đã chết, ngay giữa vòng màn tắm của công chúa.
Người khác có lẽ đã thét lên, và bên ngoài kia có đủ lính để băm kẻ lạ thành trăm mảnh. Tiên Dung đứng lặng một lúc, rồi hỏi.
Chàng trai kể. Tên là Chử Đồng Tử, người làng Chử Xá phía hạ lưu. Cha con nghèo đến mức chung nhau một chiếc khố; cha mất, chàng lấy chiếc khố duy nhất ấy liệm cha, từ đó trần thân sống dọc bãi sông, mò cua bắt ốc. Thấy đoàn thuyền lớn ghé vào thì sợ, không kịp chạy, đành bới cát vùi mình. Không ngờ màn tắm của công chúa quây đúng lên chỗ mình nằm.
Tiên Dung nghe hết. Rồi nàng nói điều mà không ai trên đoàn thuyền ấy ngờ tới: ta vốn đã nguyện không lấy chồng; nay không hẹn mà gặp nhau thế này, giữa chỗ kín nhất của ta, ấy không phải việc người tính được, ấy là duyên trời. Nàng lấy y phục của mình đưa cho chàng mặc. Hôm đó, trên bãi cát ấy, con gái Hùng Vương thành vợ người đàn ông nghèo nhất bãi sông.
Không sính lễ. Không môn đăng hộ đối. Không xin phép cha.
Tin về Phong Châu trước cả đoàn thuyền. Hùng Vương nổi giận, phán rằng con gái đã tự tiện lấy kẻ nghèo hèn thì đừng về cung nữa. Tiên Dung nghe lệnh cấm, không kêu oan, không xin xỏ. Nàng ở lại bãi sông với chồng.
Hai vợ chồng dựng nhà trên bãi, đổi chác với thuyền bè qua lại. Chỗ ấy dần thành chợ, gọi là chợ Hà Thám, thuyền buôn các nơi và cả khách nước ngoài tấp nập tìm đến. Người con gái lớn lên trong cung điện hóa ra biết làm ăn, và người chồng không khố năm xưa thành người buôn bán có tiếng cả một khúc sông.
Rồi Chử Đồng Tử theo thuyền buôn ra biển, ghé núi Quỳnh Viên, gặp một nhà sư hiệu Phật Quang, ở lại học đạo, khi về mang theo một cây gậy, một chiếc nón và những điều đã học. Tiên Dung nghe chồng kể, bỏ nốt chợ búa cơ nghiệp, cùng chồng lên đường tìm thầy học đạo. Lần trước nàng bỏ cung điện vì một người. Lần này nàng bỏ cơ nghiệp vì một con đường.
Một đêm giữa đường vắng, hai vợ chồng dừng chân, cắm gậy úp nón mà nghỉ. Canh ba, thành quách hiện lên quanh chỗ họ nằm, lầu ngọc điện vàng, người hầu la liệt. Dân quanh vùng kéo đến xin theo. Và vua cha, lần thứ hai trong đời nàng, đưa quyền uy đến trước mặt nàng: lần trước là lệnh cấm cửa, lần này là một đạo quân, đóng bên kia sông, đợi trời sáng.
Truyện không kể đêm ấy Tiên Dung nghĩ gì. Chỉ kể rằng nửa đêm gió lớn nổi lên, cả tòa thành cùng người trong thành bay lên trời, và mặt đất chỗ ấy sụt xuống thành đầm. Người đời sau gọi đầm là Nhất Dạ Trạch, đầm một đêm. Bãi cát nơi nàng quây màn tắm hôm kỳ ngộ, người ta gọi là bãi Tự Nhiên.
Người phụ nữ phản kháng, hay không phải vậy?
Người ta hay đọc Tiên Dung như biểu tượng phản kháng lễ giáo phong kiến. Đọc vậy không sai, nhưng có thể đơn giản hoá.
Bà không phản kháng một cách có ý thức. Bà nhìn thấy một người đàn ông và quyết định đó là chồng mình, trong vòng vài phút. Hành động đó tự nhiên như việc cắm trại ngoài đồng. Cái phản kháng là ở chỗ bà không dừng lại để hỏi xem mình có được phép hay không.
Đây là khác biệt quan trọng. Nhân vật phản kháng có ý thức thường cãi nhau với chuẩn mực, biết mình đang vi phạm và chấp nhận hậu quả. Tiên Dung trong câu chuyện không làm vậy. Bà đơn giản sống theo thứ bà tin là đúng, và hậu quả (bị vua cha cấm về cung) bà chấp nhận không phàn nàn.
Điều đó có thể mới hơn, và cũng có thể cổ hơn, so với khái niệm “phản kháng” mà chúng ta mang vào từ bên ngoài.
Sau kỳ ngộ
Hai vợ chồng không thể về cung. Họ ở lại. Mở chợ Hà Thám ngay tại bãi Tự Nhiên, buôn bán với lái thuyền và khách phương xa. Rồi Chử Đồng Tử theo lái buôn đi học đạo tại núi Quỳnh Viên, gặp sư Phật Quang, nhận gậy thần nón thần (chi tiết đầy đủ trong entry Chử Đồng Tử).
Lĩnh Nam chích quái ghi Tiên Dung cũng theo học, cũng tu tập. Bà không phải nhân vật thụ động trong cuộc hành trình này. Cả hai cùng bỏ phố chợ, cùng đi, cùng tu, cùng thăng thiên.
Cái đêm cuối cùng: dừng chân giữa đồng trống, cắm gậy, úp nón. Canh ba thành quách hiện ra. Vua cha đem quân đến. Nửa đêm gió nổi, cả thành quách, cả Chử Đồng Tử và Tiên Dung, bay lên trời. Đất sụt thành đầm Nhất Dạ Trạch (địa danh này có entry riêng: xem Nhất Dạ Trạch).
Không có chi tiết nào về cảm xúc của Tiên Dung lúc quân cha kéo đến. Văn bản chỉ ghi hiện tượng, không ghi tâm lý. Đó là điểm mà người đọc hiện đại phải tự điền vào.
Nhân vật thứ ba: Tây Sa công chúa
Trong thần tích các đền tại Khoái Châu, Tiên Dung được thờ cùng không chỉ Chử Đồng Tử mà cả Tây Sa công chúa (còn gọi Nội Trạch Tây Cung). Bộ “tam vị” này là cấu trúc thờ phụng địa phương; gốc gác của nhân vật Tây Sa trong văn bản Lĩnh Nam chích quái còn chưa rõ ràng.
Tây Sa công chúa theo một số thần tích là người Tiên Dung và Chử Đồng Tử gặp sau, thu nạp vào hành trình tu học. Có thần tích ghi bà là người dạy thêm phép thuật cho Chử Đồng Tử. Nguồn gốc nhân vật này (khi nào được thêm vào, vì lý do gì, từ truyền thuyết nào) là câu hỏi chưa có nghiên cứu chuyên biệt trả lời.
Đây là ví dụ cho quá trình mà Tạ Chí Đại Trường mô tả: truyền thuyết là tài liệu sống, mỗi cộng đồng thêm vào, điều chỉnh, nhân rộng theo nhu cầu thờ tự của riêng mình.
Tiên Dung trong lễ hội và di tích
Trong lễ hội Chử Đồng Tử và Tiên Dung tại Khoái Châu (10-12 tháng Hai âm lịch), bà không phải nhân vật phụ. Kiệu Tiên Dung là một trong ba cỗ kiệu chính của đoàn rước. Nghi thức rước nước từ giữa sông Hồng, trung tâm của lễ hội, gợi lại hình ảnh nước và bãi sông trong câu chuyện kỳ ngộ.
Bên kia sông, tại thôn Toàn Thắng, xã Tứ Dân (Khoái Châu, Hưng Yên), đền Ngự Dội - Màn Trầu thờ tích Tiên Dung tắm và gặp Chử Đồng Tử; bãi tắm truyền thống lại được đặt ở bờ Tự Nhiên (Thường Tín, Hà Nội), phía bên kia sông. Đây là trường hợp hiếm khi một điểm cụ thể trong câu chuyện, cái bãi tắm, được thờ như địa điểm thiêng ở cả hai bờ sông.
Tiên Dung phần lớn được thờ cùng Chử Đồng Tử như một cặp không tách rời. Ngoại lệ hiếm hoi là đền Bảo Sài (làng Bảo Sài, TP Hải Dương), nơi thờ riêng Tiên Dung công chúa, không có Chử Đồng Tử. Nhưng đây là ngoại lệ, không phải quy luật: tuyệt đại đa số nơi thờ đặt bà bên cạnh chồng.