Lạc Long Quân

Chuyện kể

Chuyện người Việt kể về tổ tiên mình không bắt đầu ở đất Việt. Nó bắt đầu từ một cái hồ ở phương Bắc, hồ Động Đình, nước rộng mênh mông như biển. Người quanh vùng nói dưới đáy hồ có một cõi riêng, cõi của Long Vương, vua các loài dưới nước. Long Vương có một người con gái, tên là Thần Long.

Thuở ấy, ở phương Nam có một vị vua trẻ tên là Kinh Dương Vương. Ông là dòng dõi Thần Nông, vị thần dạy người trồng lúa: ông nội ông là Đế Minh, cháu ba đời Thần Nông, nhân chuyến tuần du phương Nam đến vùng núi Ngũ Lĩnh, lấy một nàng tiên ở đó mà sinh ra ông. Đế Minh chia thiên hạ làm hai: con trưởng là Đế Nghi giữ phương Bắc, còn Kinh Dương Vương được phong làm vua phương Nam. Vị vua phương Nam ấy lấy Thần Long, con gái Long Vương hồ Động Đình. Hai người sinh được một con trai, đặt tên là Sùng Lãm.

Đứa trẻ ấy mang trong mình hai dòng máu. Bên nội là dòng vua trên cạn, dòng của những người dạy dân trồng trọt. Bên ngoại là dòng rồng dưới nước, dòng của cõi thủy phủ. Sùng Lãm lớn lên, và dòng máu bên ngoại tỏ ra đậm hơn: chàng quen nước như người thường quen đất, coi thủy phủ là nhà, mặt cạn chỉ là nơi lui tới. Người phương Nam gọi chàng bằng hiệu: Lạc Long Quân, vua rồng của đất Lạc.

Nhưng vị chúa của nước lại làm những việc lớn nhất của mình ở trên cạn. Dân phương Nam thuở ấy chưa biết cày cấy, ngài dạy cho biết cày cấy. Chưa thành nếp cơm ăn áo mặc, ngài bày cho nếp ấy. Chưa có tôn ti, ngài đặt ra đạo vua tôi, đạo cha con, đạo vợ chồng. Đất còn ba giống yêu tinh: con cá già ngoài biển thành tinh gọi là Ngư Tinh, con cáo chín đuôi gọi là Hồ Tinh, cái cây cổ thụ hóa tinh gọi là Mộc Tinh. Ngài trừ cả ba, lần lượt, con này xong đến con khác, cho dân được ở yên. Rồi xong việc, ngài về nước, không ở lại nhận ơn, không lên ngôi trị vì. Dân thương ngài như thương người trong nhà, không gọi là vua mà gọi là Bố. Lệ thành từ đó: trên cạn có việc, cứ ra bờ nước gọi “Bố ơi, sao không lại cứu chúng con”, ngài lại hiện về.

Một thuở, có người con gái phương Bắc xuống cõi Nam. Nàng là Âu Cơ, con gái Đế Lai, vua phương Bắc cùng dòng dõi Thần Nông, theo cha trong chuyến đi dài xuống đất phương Nam. Nàng vốn giống tiên trên cạn, dung mạo đẹp lạ lùng. Lạc Long Quân gặp nàng, hai người phải lòng nhau, kết làm vợ chồng, đưa nhau về ở núi Long Trang. Dòng rồng của hồ Động Đình, qua ba đời, gặp dòng tiên trên cạn: chưa cuộc hôn nhân nào trên đất Lĩnh Nam lạ lùng đến thế.

Đứa con của cuộc hôn nhân ấy cũng lạ lùng không kém. Âu Cơ có mang, đủ ngày đủ tháng sinh ra không phải hình người mà là một cái bọc tròn, trơn nhẵn, không tay không chân. Cho là điềm chẳng lành, người ta đem bỏ cái bọc ra ngoài đồng. Bảy ngày sau, cái bọc tách ra thành một trăm quả trứng, mỗi quả trứng nở một đứa con trai. Lũ trẻ không cần bú mớm, cứ thế tự lớn, đứa nào cũng khôi ngô, khỏe mạnh, trí dũng hơn người. Núi Long Trang thành cõi đông vui nhất phương Nam.

Nhưng dòng máu không cho người cha ở yên trên non. Lạc Long Quân ở ít lâu lại nhớ nước, xuống thủy phủ, rồi lên, rồi lại xuống. Âu Cơ là tiên trên cạn, không theo chồng xuống nước được; chồng nàng là rồng dưới nước, không bỏ biển mà ở hẳn trên non được. Một ngày, ngài nói với vợ: “Ta là nòi rồng, đứng đầu thủy tộc; nàng là giống tiên, sống ở trên đất. Khí âm dương hợp lại mà sinh con, nhưng thủy hỏa khắc nhau, khó lòng ở với nhau lâu dài. Nay phải chia nhau: năm mươi con theo nàng lên núi, năm mươi con theo ta xuống biển. Kẻ lên non, người xuống bể, có việc thì báo cho nhau biết, đừng quên nhau.”

Ngày chia tay, một trăm chàng trai chia làm hai ngả. Năm mươi người theo mẹ ngược lên miền núi, về đất Phong Châu; người con trưởng được anh em tôn lên làm vua, hiệu là Hùng Vương, dựng nước Văn Lang, nước đầu tiên của người Việt. Năm mươi người theo cha xuôi ra biển, về cõi thủy phủ, giữ các vùng sông nước.

Vậy là dòng nước khởi từ hồ Động Đình phương Bắc, qua ba đời, đổ về Biển Đông phương Nam. Người Việt sau này tự nhận mình là con Rồng cháu Tiên: vế Tiên là người mẹ trên non, còn vế Rồng, tính ngược lên, là chàng Sùng Lãm, là Thần Long, là cái hồ nước rộng như biển nơi câu chuyện bắt đầu.

---

Cốt truyện theo Lĩnh Nam Chích Quái

Truyện họ Hồng Bàng (Hồng Bàng thị truyện 鴻龐氏傳) đứng đầu Lĩnh Nam Chích Quái, bản 22 truyện do Vũ Quỳnh biên tập năm 1492. Phả hệ mở truyện: cháu ba đời Thần Nông là Đế Minh sinh Kinh Dương Vương với một nàng tiên vùng Ngũ Lĩnh; Kinh Dương Vương làm vua phương Nam, lấy con gái Long Vương hồ Động Đình, sinh Sùng Lãm, hiệu là Lạc Long Quân (貉龍君), nghĩa là vua rồng của xứ Lạc.

Văn bản chép hành trạng của ngài bằng những việc rất cụ thể: dạy dân việc cày cấy, cơm ăn áo mặc, đặt ra các cấp quân thần tôn ti, các đạo cha con vợ chồng. Rồi ngài về thủy phủ. Dân khi có việc thì gọi: “Bố ơi, sao không lại cứu chúng con”, và ngài đến ngay. Cách xưng hô này là chi tiết riêng của tích Việt: vị chúa khai nguyên được gọi bằng Bố, không phải bằng đế hiệu.

Đế Lai, vua phương Bắc cùng dòng Thần Nông, tuần du phương Nam, để con gái là Âu Cơ ở lại hành tại. Lạc Long Quân trở về, thấy Âu Cơ dung mạo đẹp lạ lùng, hai người kết làm vợ chồng, về ở núi Long Trang. Âu Cơ sinh một bọc, bảy ngày mở ra trăm trứng, mỗi trứng nở một con trai, không cần bú mớm mà tự lớn, trí dũng song toàn.

Lời tuyên bố chia con nằm ở nguyên văn: “Ngã thị long chủng, nhĩ thị tiên chủng, thủy hỏa tương khắc” (ta là giống rồng, nàng là giống tiên, thủy hỏa khắc nhau). Năm mươi con theo cha xuống biển, năm mươi con theo mẹ lên núi, hẹn có việc thì báo cho nhau. Con trưởng nhóm theo mẹ được tôn làm vua, hiệu Hùng Vương, đóng đô Phong Châu, dựng nước Văn Lang. Trăm con trai là thủy tổ Bách Việt. Toàn bộ diễn biến sau khoảnh khắc chia tay, từ Phong Châu đến ngôi Hùng Vương, thuộc về nửa kia của cùng một tích: xem entry Âu Cơ.

Ba truyện diệt yêu: Ngư Tinh, Hồ Tinh, Mộc Tinh

Lĩnh Nam Chích Quái dành ba truyện riêng cho ba chiến công của Lạc Long Quân, mỗi truyện có entry riêng trên vietmyth; ở đây chỉ tóm cốt.

Ngư Tinh (魚精): quái cá khổng lồ ở Biển Đông, chắn đường thuyền bè, ăn thịt người đi biển. Lạc Long Quân dùng mưu tiếp cận rồi chém chết; tương truyền khúc đuôi trôi ra thành đảo Bạch Long Vĩ. Xem entry Ngư Tinh.

Hồ Tinh (狐精): cáo chín đuôi sống nghìn năm ở đất Long Biên, hóa người bắt con gái. Lạc Long Quân dâng nước phá hang, giết cáo; hang sụp thành đầm, tương truyền là Hồ Tây. Xem entry Hồ Tinh.

Mộc Tinh (木精): cây chiên đàn cổ thụ trên đất Phong Châu hóa tinh, dân sợ phải cúng tế. Lạc Long Quân đánh đuổi nó khỏi vùng người ở; dấu vết tín ngưỡng quanh vị thần cây này còn kéo dài về sau. Xem entry Mộc Tinh.

Đặt ba truyện cạnh nhau, cấu trúc hiện ra: ba con yêu ứng với ba sinh cảnh (biển, đồng bằng ven sông, rừng núi), và vị chúa rồng lần lượt dọn từng vùng cho người ở. Taylor (The Birth of Vietnam, 1983, tr. 1-44) đọc Lạc Long Quân đúng theo hướng này: một anh hùng đến từ biển, khuất phục các yêu quái trên đất liền và khai hóa dân chúng, dạy trồng lúa và mặc quần áo. Ba truyện diệt yêu là phần “khai hóa đất đai” của cùng một chân dung anh hùng văn hóa mà Truyện họ Hồng Bàng phác bằng phần “khai hóa con người”.

Long Quân: rồng nước và danh xưng Bố

Rồng của Lạc Long Quân là rồng nước, không phải rồng trời. Dòng máu rồng đến từ bên ngoại: mẹ ngài là con gái Long Vương hồ Động Đình, một cái hồ nước ngọt; bản Toàn thư chép tên bà là Thần Long. Cõi của ngài là thủy phủ, và các truyện diệt yêu đặt ngài hoạt động từ Biển Đông vào đến đầm hồ ven sông. Phổ nước ấy, từ hồ qua sông ra biển, là địa bàn của một thủy thần, không phải bầu trời của một thiên tử.

So sánh làm rõ khác biệt. Truyền thống Trung Hoa cũng có vua nhận dòng dõi rồng, nhưng rồng phương Bắc là biểu tượng thiên mệnh: nó ở trên mây, gắn với ngôi hoàng đế, dân thường không được chạm đến. Rồng trong tích Việt nằm dưới nước, và quan hệ giữa thần với dân được văn bản mã hóa bằng một chữ: Bố. Dân gặp nạn không dâng sớ, không tế lễ; họ ra bờ nước gọi Bố ơi, và ngài về. Khoảng cách vua tôi được thay bằng khoảng cách cha con, gần đến mức gọi được thành tiếng.

Taylor đọc cả cụm hình tượng này như dấu vết “một nền văn hóa hướng biển đang hòa nhập với môi trường lục địa” (The Birth of Vietnam, 1983, Phụ lục A, tr. 303-305): quyền uy đến từ phía nước, và người mang quyền uy ấy phải học cách sống với đất liền. Cuộc hôn nhân Long Trang, rồi phép chia con non nước, là hai bước của cùng quá trình đó.

Cấu trúc tự sự: cặp đôi dị chủng và phép chia đôi

Cặp đôi dị chủng. Rồng lấy tiên, nước lấy non, phương Nam lấy phương Bắc. Thông lệ âm dương gán nước cho âm, cho nữ; ở đây người cha gắn với nước, người mẹ gắn với núi. Cách gán ngược này tách truyện khỏi khuôn vũ trụ luận Trung Hoa (phân tích đầy đủ ở entry Âu Cơ).

Phép chia đôi 50/50. Điểm dễ đọc sai nhất của tích là khoảnh khắc chia tay. Đọc bằng khung gia đình hiện đại, đó là một cuộc ly hôn và một người cha bỏ đi. Văn bản không cho phép cách đọc ấy, vì ba lẽ. Thứ nhất, phép chia tuyệt đối cân: năm mươi và năm mươi, không bên nào là bên bị bỏ lại. Thứ hai, lời hẹn tương trợ nằm ngay trong lời chia: có việc thì báo cho nhau, đừng bỏ nhau; và cơ chế “gọi Bố” đã được văn bản xác lập từ trước đó như một cơ chế vận hành thật, gọi là đến. Thứ ba, Thiên Nam ngữ lục chép rõ nhánh xuống biển làm gì: “Cha con xuống ở thủy cung / Mở mang chế độ, quan phòng đông nam / Trăm ngòi ngàn lạch tuôn đem / Nước làm thế giới, sóng làm uy linh”. Nhánh biển không biến mất; nhánh biển cai quản một cõi. Phép chia là phép phân trị: hai vùng lãnh thổ, hai người đứng đầu, một mạng lưới huyết thống. Tạ Chí Đại Trường (JVS 7/2, 2012, tr. 139-162) phân tích cách truyền thuyết Hùng Vương được các đời dùng làm khung sắp xếp trật tự cộng đồng và hợp thức hóa quyền lực; trong khung ấy, cuộc chia non nước đọc như một bản phân công cai quản đầu tiên của cộng đồng Việt, không phải một bi kịch gia đình.

Một bọc, trăm con. Con số trăm khớp với danh xưng Bách Việt, và chữ đồng bào (同胞, cùng một bọc) của tiếng Việt sinh ra từ hình ảnh bọc trứng. Phân tích so sánh motif (quả bầu Đông Nam Á, dị bản Mường, trăm anh em Kauravas) đặt ở entry Âu Cơ; không nhắc lại ở đây.

Chữ Lạc (貉/雒): tranh luận từ nguyên

Chữ “Lạc” trong tên Lạc Long Quân viết bằng 貉 (bản Lĩnh Nam Chích Quái), trong khi thư tịch Trung Hoa sớm chép hệ thống Lạc Vương, Lạc Dân, Lạc Tướng bằng 雒 hoặc 駱. Nghĩa của chữ này là một trong những bài toán dai dẳng nhất của Việt Nam học, với ít nhất bốn hướng giải:

(i) Thuyết nước. Nguyễn Kim Thản và Vương Lộc (Thông báo khoa học, 1974) đề xuất “Lạc” là ký âm một từ Việt cổ nghĩa là nước, còn dấu vết trong “nước rạc” (nước triều rút), “cạn rặc”; học giả Nhật Gotō Kimpei liên hệ với “lạch, rạch”. Hướng này khớp với câu của Giao Châu Ngoại Vực Ký (thế kỷ III-IV) mà An Nam chí lược dẫn lại: Lạc điền là ruộng “tùy theo thủy triều lên xuống mà cày cấy”, người cày ruộng ấy là Lạc Dân, người cai quản là Lạc Vương.

(ii) Thuyết tộc danh. Michel Ferlus (JSEALS 1, 2009, tr. 95-109) truy 雒/駱 (Hán cổ *rak) về một tộc danh vùng dạng *b.rak ~ *p.rak, cùng họ với tộc danh của người Wa và nhóm Khmu; ông còn gợi ý chữ Bách (百, Hán cổ *prâk) trong Bách Việt vốn là ký âm cùng tộc danh ấy, về sau mới bị đọc lại thành “trăm”.

(iii) Thuyết lỗi chép. Maspero (BEFEO 18/3, 1918, tr. 1-36) cho rằng 雒 (lạc) mới là chữ gốc, còn 雄 (hùng) trong “Hùng Vương” là lỗi thư lại vì hai chữ gần hình nhau.

(iv) Phân tích hai nguồn của Kelley. Kelley (JVS 7/2, 2012, tr. 87-130) bác Maspero: Giao Châu Ngoại Vực Ký dùng 雒 để ghi âm một từ bản địa, Nam Việt Chí (thế kỷ V) dùng 雄 để ghi nghĩa (“mạnh”); hai nguồn phục vụ hai mục đích, và Ngô Sĩ Liên là người ghép cả hai vào một phả hệ.

Chưa hướng nào thắng hẳn. Nhưng cả bốn đều đồng ý ở một điểm: “Lạc” là lớp tên cổ nhất, có trước “Hùng”, và tên Lạc Long Quân giữ đúng lớp tên ấy: vua rồng của người Lạc, dù “Lạc” là nước, là tộc danh, hay cả hai.

Văn bản học: truyền bản và chính sử

Hồ sơ văn bản của Lạc Long Quân trùng với hồ sơ của cả tích Hồng Bàng, và nó cho thấy nhân vật bước vào rồi bước ra khỏi chính sử theo cách mỗi thời đọc truyền thuyết.

Ba khoảng trống đầu bảng là bằng chứng âm bản: đến cuối thế kỷ XIV, phả hệ Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân hoặc chưa tồn tại, hoặc chưa được giới chép sử biết đến. Việt sử lược bắt đầu thẳng từ Hùng Vương ở bộ Gia Ninh; An Nam chí lược của Lê Tắc, dựa nguồn Trung Hoa, chỉ biết Lạc Vương, Lạc Dân, Lạc Tướng.

Ngô Sĩ Liên nghĩ gì khi đưa tích vào chính sử? Toàn thư (Ngoại kỷ Quyển I, tờ 2a-3a) cho thấy một sử gia vừa dùng vừa giữ khoảng cách. Ông đặt niên đại mở đầu Kỷ Hồng Bàng vào năm Nhâm Tuất 2879 TCN, sớm hơn nhà Hạ của Trung Quốc hơn sáu trăm năm: một lựa chọn có dụng ý, tuyên bố nước Việt cổ không kém ai. Nhưng đến chi tiết kỳ ảo nhất, ông hạ bút bằng ngoặc: [tục truyền sinh bách noãn], tục truyền rằng sinh bọc trăm trứng. Bốn chữ “tục truyền” là một thao tác phương pháp: sử gia tách phần ông sẵn sàng chép như sử (có một tổ phụ, có trăm con, có Hùng Vương) khỏi phần ông chỉ chép như lời dân kể. Ông cũng tự nêu chỗ khó của phả hệ: Kinh Dương Vương và Đế Lai có họ với nhau, “có lẽ vì đời ấy còn hoang sơ, lễ giáo chưa đặt”. Lời bàn của ông kết bằng câu hoài nghi có phương pháp: “Tin cả sách chẳng thà không sách!”

Triều Nguyễn đọc lại và gạch bỏ. Bốn thế kỷ sau, Cương Mục đảo quyết định của Ngô Sĩ Liên. Vua Tự Đức phê: danh xưng Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân “thuộc thuở hồng hoang, tác giả căn cứ vào cái không và làm ra có, sợ rằng không đủ độ tin cậy, lại phụ hội với ‘Liễu Nghị truyện’ của nhà viết tiểu thuyết đời Đường”. Lời phê nhắc trúng một điểm văn bản học: mô típ lấy con gái Long Vương hồ Động Đình trùng khít với Liễu Nghị truyện, truyện truyền kỳ đời Đường về chàng Liễu Nghị và Long Nữ hồ Động Đình. Đây là trường hợp hiếm hoi một triều đình phong kiến tự loại truyền thuyết khai quốc khỏi quốc sử của mình, nhân danh chuẩn khảo chứng.

Thiên Nam ngữ lục cho thấy hướng ngược lại: dân gian hóa tiếp. Trường ca Nôm cuối thế kỷ XVII không những giữ tích mà còn nối dài, đồng nhất nhánh Lạc Long Quân với Thủy Tinh và nhánh Âu Cơ với Sơn Tinh, buộc huyền thoại khai nguyên vào truyện Sơn Tinh Thủy Tinh thành một mạch nước non xuyên suốt.

Nghiên cứu học thuật hiện đại

Lớp thuộc địa Pháp. Maspero (“Le Royaume de Van-lang”, BEFEO 18/3, 1918, tr. 1-36) xử lý tích Hồng Bàng như truyền thuyết không có cơ sở sử và đề xuất thuyết lỗi thư lại 雄/雒 đã nêu. Aurousseau (BEFEO 23, 1923) dựng thuyết di cư từ nước Việt vùng Chiết Giang xuống; thuyết này nay đã bị bác. Phương pháp chung của lớp này là duy sử hóa: bóc vỏ thần thoại tìm hạt nhân sự kiện.

Kelley và thuyết “truyền thống được kiến tạo”. Kelley (“The Biography of the Hồng Bàng Clan as a Medieval Vietnamese Invented Tradition”, JVS 7/2, 2012, tr. 87-130) lập luận rằng tích Hồng Bàng không phải ký ức truyền miệng từ thiên niên kỷ I TCN được chép lại, mà được giới trí thức Việt đọc sách Hán tạo ra sau thời tự chủ, nhằm hợp thức hóa triều đại. Với Lạc Long Quân, chứng cứ mạnh nhất của Kelley là văn bản học: không dấu vết nào trước thế kỷ XIV, và các yếu tố như mô típ Động Đình Long Nữ chỉ về văn liệu đời Đường. Kelley đồng thời bác thuyết lỗi chép của Maspero là quá giản đơn và hạ thấp người Việt: hai chữ 雒 và 雄 thuộc hai nguồn, hai mục đích ghi khác nhau.

Tạ Chí Đại Trường. Trong bài phản hồi cùng số tạp chí (JVS 7/2, 2012, tr. 139-162), Tạ Chí Đại Trường đồng tình với hướng của Kelley và bổ sung phân tích về cách truyền thuyết Hùng Vương được huy động cho chính trị qua các thời, kể cả nhận xét rằng nhà nước hiện đại không sẵn lòng thách thức câu chuyện hiện hành vì tính hữu dụng của nó. Trong Thần, Người và Đất Việt (bản 2011, tr. 76), ông giả thuyết “Hùng” là danh xưng thủ lĩnh bản địa ở Giao Châu, còn “Lạc” chỉ một tộc người.

Taylor và lập trường trung dung. Taylor (The Birth of Vietnam, 1983, tr. 1-44 và Phụ lục A, tr. 303-305) giữ vị trí giữa: huyền thoại phản ánh một ký ức văn hóa thật, nền văn hóa hướng biển hòa nhập với môi trường lục địa, nhưng đã qua nhiều lớp thêu dệt văn bản. Sang A History of the Vietnamese (2013), ông nghiêng thêm về phía đọc các huyền thoại như kiến tạo chính trị phủ lên những đứt gãy của quá khứ.

Phản biện từ hướng bản địa. Nguyễn Mạnh Tiến (Khai nguyên rồng tiên, NXB Tao Đàn) phản bác Kelley bằng dân tộc học: khảo sát tại Thanh Hóa cho thấy người Việt, Mường, Tày, Thái chia sẻ cùng một ý thức thần thoại Cha Rồng Mẹ Tiên và các vị thần chung, tức motif có gốc rễ bản địa Đông Nam Á, không thể chỉ là sản phẩm đọc sách Hán của vài nhà nho.

Điểm chưa ngã ngũ. Về niên đại văn bản, không gì chứng thực phả hệ Hồng Bàng trước thế kỷ XIV, và mô típ Động Đình Long Nữ mang dấu văn liệu Đường rõ đến mức chính vua Tự Đức đã chỉ ra; đó là các dữ kiện phía Kelley. Phía kia, chân dung Lạc Long Quân mang những nét không lấy được từ sách Hán: một thủy thần được gọi là Bố, một hệ ba truyện diệt yêu bám sát sinh cảnh sông nước đồng bằng Bắc Bộ, một cấu trúc rồng tiên mà các tộc lân cận Việt, Mường, Tày, Thái cùng chia sẻ; đó là dữ kiện của hướng tìm lõi bản địa (Nguyễn Mạnh Tiến). Hai hướng vẫn tranh luận, và chưa bên nào đưa ra được bằng chứng khép hồ sơ; giữa hai cực còn có cách đọc coi kiến tạo trung đại là bộ khung Hán văn khoác lên chất liệu bản địa có sẵn. Điều các phía đều ghi nhận: dù định hình lúc nào, bộ phả hệ được dựng để tuyên bố một dòng dõi riêng, ngang hàng phương Bắc, không phụ thuộc ai.

Di sản sống

Quốc Tổ. Trong hệ thờ tự hiện hành, Lạc Long Quân mang tư cách Quốc Tổ, tổ của cả nước, đứng trên và trước hệ Hùng Vương. Tư cách này có lịch sử phong tặng dài: theo hồ sơ di tích Bình Đà, vua Lý Thái Tông ban sắc phong tại đây năm 1032, và qua sáu thế kỷ, 16 vị vua các triều đã đích thân về dâng hương, để lại 16 đạo sắc phong tôn ngài làm “Khai Quốc Thần”.

Đền Nội Bình Đà. Nơi thờ gốc của Quốc Tổ nằm ở thôn Bình Đà, xã Bình Minh, huyện Thanh Oai, Hà Nội, khuôn viên 30.000 m², mang bức đại tự “Vi Bách Việt Tổ” (là Tổ của Bách Việt). Truyền thuyết địa phương kể khi dẫn năm mươi con xuống biển, ngài dừng chân lập căn cứ tại Bảo Đà, nay là Bình Đà, và mộ ngài ở gò Tam Thai. Hiện vật quý nhất của đền là bức phù điêu tạc Lạc Long Quân mặc hoàng bào dự hội đua thuyền, được công nhận Bảo vật Quốc gia năm 2015. Lễ hội Bình Đà (26 tháng 2 đến 6 tháng 3 âm lịch, chính hội ngày 6 tháng 3 là ngày giỗ ngài) được ghi danh Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia năm 2014, di sản đầu tiên của Hà Nội ở hạng mục này.

Đền Quốc Tổ tại Đền Hùng. Trên đồi Sim trong khu di tích Đền Hùng (Việt Trì, Phú Thọ), đền thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân được khởi công ngày 26 tháng 3 năm 2007, khánh thành ngày 29 tháng 3 năm 2009, vốn đầu tư 140 tỷ đồng; hậu cung đặt tượng đồng ngài nặng 1,5 tấn, cao 1,98 m. Lệ cũ vẫn giữ: trước Giỗ Tổ, thủ từ Đền Hùng về Bình Đà xin lửa hương từ bàn thờ Lạc Long Quân, nghi thức “mời Quốc Tổ” về Đền Hùng. Trong tuần lễ hội, ngày 6 tháng 3 âm lịch dành riêng cho lễ dâng hương tại đền này, bốn ngày trước chính lễ 10 tháng 3.

Giỗ Tổ Hùng Vương và pháp luật. Tư cách tổ tiên của Lạc Long Quân được nối vào đời sống pháp lý qua hệ Hùng Vương: vua Khải Định ấn định ngày 10 tháng 3 âm lịch làm quốc lễ năm 1917; năm 2007 Quốc hội sửa Điều 73 Bộ luật Lao động, đưa Giỗ Tổ Hùng Vương thành ngày nghỉ lễ hưởng lương của toàn dân. Một nhân vật truyền thuyết, qua đó, có chỗ đứng trong văn bản luật của nhà nước hiện đại. Ngày 6 tháng 12 năm 2012, UNESCO ghi danh Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể Đại diện của Nhân loại với 24/24 phiếu thuận; cả nước hiện có 1.417 di tích thờ Hùng Vương và các nhân vật liên quan, riêng Phú Thọ 345 di tích.

Mở rộng về phương Nam. Hệ thờ Quốc Tổ đi theo người Việt xuống phía Nam: Đền tưởng niệm các Vua Hùng tại TP Hồ Chí Minh (hoàn thành 2009, thờ Quốc Tổ Hùng Vương, Tổ Phụ Lạc Long Quân, Tổ Mẫu Âu Cơ), Đền Hùng Cần Thơ, đền thờ tại Mũi Cà Mau. Ngoài ra còn Đền Lạc Long Quân ở Xích Đằng, TP Hưng Yên, thuộc quần thể Phố Hiến, giỗ cùng ngày 6 tháng 3.

Con Rồng cháu Tiên trong lời ăn tiếng nói. Người Việt tự gọi mình là con Rồng cháu Tiên: vế Rồng là Lạc Long Quân. Từ đồng bào đi vào ngôn ngữ chính trị thường nhật từ hình ảnh bọc trăm trứng (xem entry Âu Cơ). Truyện Con Rồng cháu Tiên là bài mở đầu sách Ngữ văn lớp 6. Nguyễn Khoa Điềm viết trong trường ca Mặt đường khát vọng (1971): “Lạc Long Quân và Âu Cơ / Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng”. Bộ minh họa Lĩnh Nam chích quái của họa sĩ Tạ Huy Long (NXB Kim Đồng, 2017) bán hết trước ngày phát hành. Và hầu hết đô thị Việt Nam có đường Lạc Long Quân chạy song song hoặc giao với đường Âu Cơ: hai nhánh của một phép chia, gặp lại nhau trên bản đồ phố.

Lưu ý khi sử dụng

1. Thi viện ghi sai tác giả LNCQ. Tác giả gốc là Trần Thế Pháp, Vũ Quỳnh và Kiều Phú nhuận chính; không phải Nguyễn Dữ (tác giả Truyền kỳ mạn lục).

2. Chữ Hán tên ngài có nhiều tự dạng. Bản Lĩnh Nam Chích Quái viết 貉龍君; thư tịch Trung Hoa chép hệ Lạc Vương bằng 雒 hoặc 駱. Chữ 貉 còn có âm đọc khác (hạc, mạch) với nghĩa khác; khi trích chữ Hán cần nói rõ theo bản nào.

3. Ba truyện diệt yêu là ba truyện riêng. Ngư Tinh, Hồ Tinh, Mộc Tinh là ba truyện độc lập trong Lĩnh Nam Chích Quái, không nằm trong Truyện họ Hồng Bàng; chi tiết mỗi truyện lấy ở entry riêng, đừng gộp thành một trận đánh liền mạch.

4. Niên đại 2879 TCN không phải niên đại khảo cổ. Đó là con số Ngô Sĩ Liên tính ngược với dụng ý tuyên bố nước Việt cổ hơn nhà Hạ, và được thể chế hóa giữa thế kỷ XX (Pelley, Postcolonial Vietnam, 2002). Không dùng như dữ kiện khảo cổ học.

5. Việc Cương Mục bác bỏ cần đọc đúng. Triều Nguyễn loại Lạc Long Quân khỏi chính sử theo chuẩn khảo chứng văn bản, không phủ nhận vị trí của ngài trong văn hóa; cùng thời kỳ đó các đền thờ vẫn nhận sắc phong. Đừng dẫn lời phê Tự Đức như “triều Nguyễn phủ nhận Quốc Tổ”.

6. Tách truyền thuyết địa phương khỏi văn bản gốc. Mộ gò Tam Thai, cuộc dừng chân ở Bảo Đà là truyền thuyết của di tích Bình Đà, không có trong Lĩnh Nam Chích Quái hay Toàn thư; khi dẫn phải ghi rõ là tư liệu tín ngưỡng địa phương.

7. Dị bản “vợ Đế Lai”. Một vài truyền bản Lĩnh Nam Chích Quái chép Âu Cơ là vợ (thiếp) của Đế Lai; dòng tiếp nhận chính, từ Toàn thư trở đi, chép nàng là con gái. Entry này theo dòng tiếp nhận chính; chi tiết truyền bản xem entry Âu Cơ, mục Văn bản học.

8. Entry Hùng Vương chưa có. Các dẫn chiếu Hùng Vương trong entry này sẽ nối sang entry riêng khi entry đó được viết.